شهرکرد – ایرنا – روزانه حدود ۷۰۰ تا ۷۵۰ تن پسماند خانگی در چهارمحال و بختیاری تولید میشود؛ استانی که بخش قابل توجهی از زبالههای آن همچنان به شیوه سنتی دفع میشود و این روند، علاوه بر تهدید سلامت خاک و منابع آب، مدیریت پسماند را به یکی از مهمترین چالشهای زیستمحیطی استان تبدیل کرده است؛ چالشی که عبور از آن، توسعه زیرساختهای بازیافت، احداث کارخانههای کمپوست، اجرای طرحهای جامع و مشارکت مردم را به ضرورتی اجتنابناپذیر تبدیل میکند.
به گزارش ایرنا، مدیریت پسماند دیگر تنها به جمعآوری و دفن زباله محدود نمیشود؛ کارشناسان آن را یکی از مهمترین شاخصهای حفاظت از محیطزیست و توسعه پایدار میدانند، چرا که هرگونه ضعف در این چرخه، سلامت خاک، منابع آب، کشاورزی و حتی سلامت انسان را تحت تأثیر قرار میدهد.
به عقیده برخی از کارشناسان، در چهارمحال و بختیاری نیز افزایش حجم پسماند، دفن غیراصولی زباله، کمبود زیرساختهای پردازش و بازیافت و ضعف در تفکیک از مبدأ، این موضوع را به یکی از دغدغههای اصلی مسوولان و کارشناسان تبدیل کرده است.
هر چند تدوین طرحهای جامع مدیریت پسماند، برنامهریزی برای احداث کارخانههای کمپوست و بازیافت و جذب سرمایهگذار در سالهای اخیر شتاب گرفته، اما تکمیل زنجیره مدیریت پسماند همچنان به فرهنگسازی، اجرای قانون و هماهنگی دستگاههای اجرایی نیاز دارد.
مدیریت پسماند؛ از تهدید زیستمحیطی تا فرصت اقتصادی
مدیرکل حفاظت محیطزیست چهارمحال و بختیاری مدیریت پسماند را مهمترین چالش زیستمحیطی استان میداند و معتقد است: این مساله تنها به استان یا حتی کشور ایران محدود نیست و بسیاری از کشورهای جهان با آن روبهرو هستند.
محسن کریمی در گفت و گو با ایرنا میگوید : مدیریت پسماند پیش از آنکه یک موضوع اجرایی باشد، یک موضوع فرهنگی است و تا زمانی که تولیدکنندگان پسماند شامل خانوارها، صنایع، واحدهای خدماتی و معدنی، تفکیک از مبدأ را جدی نگیرند، دستیابی به مدیریت اصولی امکانپذیر نیست.
به گفته وی، تفکیک از مبدأ، مهمترین زیرساخت مدیریت پسماند به شمار میرود؛ زیرا در این صورت پسماند خشک دوباره وارد چرخه تولید میشود و پسماند تر نیز قابلیت تبدیل به کود کمپوست را پیدا میکند؛ ظرفیتی که میتواند پسماند را از یک تهدید زیستمحیطی به یک فرصت اقتصادی و آنچه به «طلای کثیف» معروف است، تبدیل کند.
طرحهای جامع؛ نقشه راه ساماندهی پسماند استان
در کنار فرهنگسازی، ساماندهی زیرساختهای مدیریت پسماند نیز در دستور کار قرار گرفته است.
مدیرکل حفاظت محیطزیست چهارمحال و بختیاری از تصویب طرحهای جامع و تفصیلی مدیریت پسماند شهرستانهای شهرکرد، بروجن، بن و سامان خبر میدهد و میگوید مطالعات مربوط به شهرستانهای کیار، فارسان، لردگان، فلارد، خانمیرزا، اردل و کوهرنگ نیز در مراحل بررسی و تصویب قرار دارد.
کریمی با اشاره به برنامهریزی برای ایجاد مراکز مدیریت پسماند در استان میافزاید: ایجاد کارخانههای کوچک مدیریت پسماند با ظرفیت پایین توجیه اقتصادی ندارد و تجربه نشان داده است که واحدهای با ظرفیت کمتر از ۱۰۰ تن در روز، با احتمال بیشتری در اجرای طرح با شکست مواجه میشوند.
وی ادامه میدهد: بر همین اساس و بر پایه مطالعات انجامشده، مدیریت پسماند شهرستانهای شهرکرد، بن، فرخشهر و سامان در مرکز بازیافت شهرکرد متمرکز میشود و همچنین سه شهرستان جنوبی استان در یک مرکز، چهار شهرستان غربی در یک مرکز و شهرستان بروجن نیز بهصورت مستقل در یک مرکز، مدیریت پسماند خود را انجام میدهد.
کارخانههای کمپوست؛ حلقه مفقوده مدیریت پسماند
اگر چه تدوین طرحهای جامع مدیریت پسماند، مسیر حرکت استان به سمت ساماندهی این حوزه را مشخص کرده است، اما مسوولان معتقدند بدون ایجاد زیرساختهای پردازش و بازیافت، این برنامهها به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.
مدیرکل حفاظت محیطزیست چهارمحال و بختیاری با تاکید بر ضرورت توسعه واحدهای پردازش پسماند، احداث کارخانههای کمپوست و بازیافت را یکی از مهمترین حلقههای تکمیل زنجیره مدیریت پسماند عنوان میکند.
کریمی میگوید: اجرای طرحهای جامع مدیریت پسماند زمانی اثربخش خواهد بود که زیرساختهای لازم برای پردازش، بازیافت و کاهش دفن پسماند فراهم شود؛ چرا که ادامه روشهای سنتی دفع، نه تنها منابع طبیعی را تهدید میکند، بلکه هزینههای بیشتری را در آینده به جامعه تحمیل میکند.
به گفته وی، شهرداری شهرکرد با پیگیریهای انجامشده در حال احداث کارخانه کمپوست و بازیافت است و این طرح بر اساس برنامهریزیهای صورتگرفته تا نیمه دوم سال جاری به بهرهبرداری میرسد.
کریمی با اشاره به حمایتهای مالی انجامشده برای اجرای این پروژه ادامه میدهد: برای تکمیل کارخانه کمپوست و بازیافت شهرکرد چهار هزار و ۸۵۰ میلیارد ریال تسهیلات از محل صندوق ملی محیطزیست اختصاص یافت که تاکنون هزار و ۲۰۰ میلیارد ریال آن نهایی شده و پیگیری برای تخصیص باقی اعتبار ادامه دارد.
وی همچنین از صدور جواز تاسیس کارخانه کمپوست و بازیافت برای سه شهرستان جنوبی استان از سوی اداره کل صمت خبر میدهد و میگوید: برای شهرستانهای لردگان، فلارد و خانمیرزا نیز برنامهریزی لازم انجام شده و ایجاد این مرکز میتواند بخش مهمی از مشکلات مدیریت پسماند در جنوب استان را کاهش دهد.
لردگان؛ نمونهای از ضرورت تغییر رویکرد در مدیریت پسماند
هر چند چالش پسماند در همه شهرستانهای چهارمحال و بختیاری وجود دارد، اما در برخی مناطق به دلیل گستردگی جغرافیایی، افزایش تولید پسماند و فاصله از زیرساختهای پردازش، این مساله نمود بیشتری پیدا کرده است.
شهرستان لردگان یکی از مناطقی است که ساماندهی وضعیت پسماند و ایجاد زیرساختهای لازم برای پردازش و بازیافت، به عنوان یکی از مطالبات اصلی مطرح شده است؛ موضوعی که در قالب ایجاد کارخانه کمپوست و بازیافت مشترک برای شهرستانهای لردگان، فلارد و خانمیرزا دنبال میشود.
مسوولان محلی این شهرستان معتقدند: مدیریت اصولی پسماند علاوه بر کاهش آسیبهای زیستمحیطی، میتواند زمینه استفاده اقتصادی از پسماند و جلوگیری از هدررفت ظرفیتهای موجود را فراهم کند.
احمد نادری معاون شورای شهر لردگان با اشاره به مشکلات موجود در حوزه پسماند لردگان، ساماندهی این وضعیت را نیازمند اجرای برنامههای اصولی و ایجاد زیرساختهای مناسب میداند و میگوید: راهاندازی کارخانه کمپوست و بازیافت برای سه شهرستان جنوبی استان میتواند نقش مهمی در کاهش مشکلات این حوزه داشته باشد.
عطالله حسینپور رییس شورای استان نیز با تاکید بر ضرورت تغییر نگاه در مدیریت پسماند، نبود زیرساختهای کافی برای پردازش و بازیافت را از مهمترین چالشهای این حوزه عنوان میکند و میگوید: اجرای طرحهای جدید میتواند ضمن کاهش آسیبهای زیستمحیطی، زمینه بهرهگیری اقتصادی از پسماند را فراهم کند.
دفن غیراصولی؛ تهدیدی برای خاک و منابع آب
با وجود برنامهریزی برای توسعه زیرساختهای مدیریت پسماند، همچنان بخشی از پسماندهای استان به روش دفن سنتی مدیریت میشود؛ روشی که به گفته کارشناسان، پیامدهای زیستمحیطی گستردهای به همراه دارد.
مدیرکل حفاظت محیطزیست چهارمحال و بختیاری با انتقاد از ادامه دفن پسماندهای تفکیکنشده، تولید شیرابه، آلودگی آبهای زیرزمینی، تخریب خاک، انتشار بیماری و حتی آتشسوزی را از پیامدهای این شیوه عنوان میکند.
کریمی میگوید : دفن غیراصولی پسماند در واقع یک «بمب آلاینده» در محیطزیست ایجاد میکند که آثار آن ممکن است سالها باقی بماند.
وی تاکید دارد: محیطزیست با دفن پسماند مخالف است، اما به دلیل نبود زیرساختهای کافی، این روش همچنان در برخی مناطق مورد استفاده قرار میگیرد و باید با توسعه زیرساختهای پردازش و بازیافت، این روند اصلاح شود.
مدیرکل حفاظت محیطزیست استان با اشاره به اقدامات نظارتی این ادارهکل اظهار داشت: در سال ۱۴۰۳ تعداد ۱۶۸ شهردار و دهیار به دلیل تخلفات مرتبط با مدیریت پسماند به مراجع قضایی معرفی شدند.
کریمی تاکید میکند: مدیریت پسماند نیازمند اجرای قانون و نظارت مستمر است و دستگاههای متولی باید وظایف خود را در این زمینه بهدرستی انجام دهند.
پسماند فقط زباله خانگی نیست؛ ضرورت ساماندهی پسماندهای صنعتی، پزشکی و کشاورزی
مدیریت پسماند در چهارمحال و بختیاری تنها به زبالههای خانگی محدود نمیشود و بخشهای صنعتی، پزشکی، ویژه و کشاورزی نیز نیازمند برنامهریزی و نظارت دقیق هستند؛ چرا که بیتوجهی به این بخشها میتواند پیامدهای بیشتری برای محیطزیست به همراه داشته باشد.
مدیرکل حفاظت محیطزیست چهارمحال و بختیاری با تاکید بر ضرورت مدیریت همه انواع پسماندها اظهار میکند: پسماندهای صنعتی، ویژه، پزشکی و کشاورزی باید بر اساس ضوابط و دستورالعملهای زیستمحیطی مدیریت شوند و هرگونه تخلف در این زمینه با پیگیری قانونی همراه خواهد بود.
کریمی با اشاره به سامانه جامع محیطزیست میگوید: همه پسماندهای صنعتی باید در این سامانه ثبت، پایش و نقلوانتقال آنها مطابق ضوابط انجام شود و واحدهایی که الزامات قانونی را رعایت نکنند، به مراجع قضایی معرفی میشوند.
وی با اشاره به اهمیت تکمیل اطلاعات مربوط به پسماندهای مختلف در استان ادامه میدهد: بانک اطلاعاتی پسماند پزشکی استان نیز در حال تکمیل است و دانشگاه علوم پزشکی موظف است ثبت اطلاعات پسماند واحدهای زیرمجموعه خود را در سامانه جامع پیگیری کند.
به گفته کریمی، دستگاههایی مانند ادارهکل صنعت، معدن و تجارت و سازمان جهاد کشاورزی نیز باید اطلاعات مربوط به پسماندهای صنعتی و کشاورزی را تکمیل کنند تا امکان برنامهریزی دقیقتر برای مدیریت این بخش فراهم شود.
مدیرکل حفاظت محیطزیست چهارمحال و بختیاری درباره پسماندهای پزشکی و عفونی نیز میگوید: این پسماندها در مراکز مجاز بیخطرسازی میشوند و پس از طی فرآیندهای لازم، برای مدیریت نهایی در اختیار شهرداریها قرار میگیرند.
پسماند؛ تهدیدی برای سلامت خاک و منابع آب
پیامدهای مدیریت نادرست پسماند تنها در محلهای دفن باقی نمیماند و آثار آن میتواند به منابع طبیعی، زمینهای کشاورزی و منابع آب نیز منتقل شود؛ موضوعی که کارشناسان حوزه کشاورزی و منابع طبیعی نسبت به آن هشدار دادهاند.
مدیر آب و خاک و امور فنی و مهندسی سازمان جهادکشاورزی چهارمحال و بختیاری با اشاره به ارتباط مستقیم مدیریت پسماند با سلامت خاک میگوید: هرگونه مدیریت نادرست پسماند و پساب، به صورت مستقیم موجب آلودگی خاک، کاهش حاصلخیزی اراضی کشاورزی و تهدید منابع آب زیرزمینی میشود.
غلامرضا ذاکری با بیان اینکه خاک یکی از سرمایههای راهبردی بخش کشاورزی است اظهار میکند: دفن غیراصولی پسماند، نفوذ شیرابهها و استفاده نامناسب از پساب در بخش کشاورزی، پیامدهای جبرانناپذیری برای تولید پایدار و سلامت محصولات به همراه دارد.
وی بر ضرورت هماهنگی میان دستگاههای اجرایی تأکید میکند و میافزاید: کنترل کیفی پسابها، جلوگیری از آلودگی منابع آب و خاک و اصلاح الگوی مصرف، از پیششرطهای توسعه پایدار در بخش کشاورزی است.
ذاکری با انتقاد از نگاه کوتاهمدت به منابع طبیعی ادامه میدهد: در برخی تصمیمگیریهای اجرایی، ملاحظات زیستمحیطی کمتر مورد توجه قرار میگیرد، در حالی که حفاظت از خاک باید به عنوان یک اصل اساسی در برنامههای توسعهای استان مورد توجه باشد.
خاک سالم؛ پایه شهر سالم
خاک به عنوان یکی از مهمترین عناصر طبیعی، نقش مستقیمی در سلامت محیطزیست، تولید محصولات کشاورزی و پایداری اکوسیستمها دارد؛ از همین رو کارشناسان معتقدند مدیریت پسماند باید با نگاه حفاظت از این سرمایه حیاتی دنبال شود.
معاون پژوهشی و تحقیقات مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی چهارمحال و بختیاری با بیان اینکه خاک سالم، پایه شهر سالم است، میگوید حفظ ویژگیهای فیزیکی، شیمیایی و زیستی خاک، لازمه دستیابی به توسعه پایدار است.
علی مرشدی اظهار میکند: همانگونه که سلامت انسان دارای شاخصهای مشخصی است، خاک سالم نیز باید از سه منظر فیزیکی، شیمیایی و زیستی در وضعیت مطلوب قرار داشته باشد.
به گفته وی، آلودگی ناشی از پسماند میتواند تعادل این سه بخش را بر هم بزند و در بلندمدت کیفیت خاک و توان تولیدی آن را کاهش دهد.
مرشدی با اشاره به مطالعات انجامشده در زمینه تبدیل ضایعات و بقایای گیاهی به کمپوست میگوید: این موضوع در سالهای گذشته بررسی شده، اما به شکل کامل اجرایی نشده است؛ در حالی که استفاده از ظرفیت پسماندهای کشاورزی و شهری میتواند هم به حفاظت از محیطزیست و هم به ایجاد ارزش اقتصادی کمک کند.
وی تاکید میکند: در ارزیابی طرحهای مدیریت پسماند نباید تنها هزینه اجرای پروژهها مورد توجه قرار گیرد، بلکه باید هزینههای پنهان ناشی از آلودگی خاک، آب و آسیبهای سلامت نیز محاسبه شود.
ضرورت تغییر نگاه در مدیریت منابع طبیعی
مدیریت پسماند ارتباط مستقیمی با حفاظت از منابع طبیعی دارد؛ چرا که محلهای دفن غیراصولی، پراکنش زباله در عرصههای طبیعی و نفوذ آلایندهها میتواند خسارتهایی به آب، خاک و پوشش گیاهی وارد کند.
معاون آبخیزداری ادارهکل منابع طبیعی و آبخیزداری چهارمحال و بختیاری با اشاره به این ارتباط میگوید: بسیاری از مشکلات امروز در حوزه آب، خاک و محیطزیست، نتیجه نگاه کوتاهمدت به منابع حیاتی است.
روحالله کریمیان اظهار میکند: آب و خاک، بستر اصلی توسعه هستند و هرگونه بیتوجهی به حفاظت از این منابع، هزینههای سنگینی در آینده به دنبال دارد.
وی با اشاره به وضعیت برخی محلهای دفع پسماند در استان میافزاید: در بعضی مناطق، حداقل اصول فنی برای مدیریت محل دفن رعایت نمیشود و اقداماتی مانند جلوگیری از پراکنش زباله، کنترل آثار زیستمحیطی و حفاظت از محیط پیرامونی به شکل کامل انجام نشده است.
کریمیان ادامه میدهد: اصلاح این وضعیت نیازمند سرمایهگذاری، تخصیص اعتبار، اجرای قوانین و ایجاد سازوکارهای مشخص مدیریتی است و مشکلات حوزه پسماند با اقدامات مقطعی برطرف نخواهد شد.
تفکیک از مبدأ؛ حلقهای که بدون آن بازیافت کامل نمیشود
اگر چه توسعه کارخانههای کمپوست و مراکز بازیافت یکی از نیازهای اصلی مدیریت پسماند در استان است، اما کارشناسان معتقدند هیچ زیرساختی بدون مشارکت مردم و اجرای صحیح تفکیک از مبدأ نمیتواند به نتیجه مطلوب برسد.
مدیرکل حفاظت محیطزیست چهارمحال و بختیاری نیز بر این موضوع تاکید دارد و میگوید : تغییر نگاه جامعه به پسماند، پیششرط موفقیت هر برنامهای در این حوزه است.
به گفته کریمی، بخش زیادی از پسماند تولیدی در صورت جداسازی صحیح، قابلیت بازگشت به چرخه اقتصادی را دارد و میتوان از آن برای تولید مواد بازیافتی یا کود کمپوست استفاده کرد.
وی معتقد است: آموزش عمومی، فرهنگسازی و مشارکت شهروندان باید همزمان با توسعه زیرساختها پیش برود؛ چرا که حتی پیشرفتهترین کارخانههای پردازش پسماند نیز بدون تفکیک مناسب، کارایی لازم را نخواهند داشت.
حرکت چهارمحال و بختیاری به سمت مدیریت پایدار پسماند
بررسی وضعیت پسماند در چهارمحال و بختیاری نشان میدهد این استان برای عبور از روشهای سنتی دفع و رسیدن به مدیریت علمی، نیازمند تکمیل یک زنجیره بههمپیوسته است؛ زنجیرهای که از کاهش تولید پسماند و تفکیک از مبدأ آغاز میشود و با پردازش، بازیافت و دفع اصولی ادامه پیدا میکند.
اجرای طرحهای جامع مدیریت پسماند، توسعه کارخانههای کمپوست و بازیافت، ایجاد مراکز منطقهای، تامین منابع مالی و جلب مشارکت بخش خصوصی، از مهمترین اقداماتی است که میتواند مسیر مدیریت پسماند استان را تغییر دهد.
در این میان، تجربه شهرستانهایی مانند لردگان نشان میدهد که حل مساله پسماند نیازمند نگاه منطقهای و برنامهریزی بلندمدت است و ایجاد زیرساختهای مشترک برای چند شهرستان میتواند علاوه بر کاهش هزینهها، امکان مدیریت اصولیتر را فراهم کند.
چهارمحال و بختیاری اکنون در مسیر عبور از دفن سنتی پسماند قرار گرفته است؛ مسیری که موفقیت آن تنها با همراهی دستگاههای اجرایی، سرمایهگذاران، کارشناسان و شهروندان امکانپذیر خواهد بود تا پسماند از یک تهدید زیستمحیطی به فرصتی برای حفاظت از منابع طبیعی و ایجاد ارزش اقتصادی تبدیل شود.
به گزارش ایرنا، چهارمحال و بختیاری دارای ۱۲ شهرستان با بیش از یک میلیون نفر جمعیت در منطقه زاگرس میانی است.
آخرین دیدگاهها