مطالعه جامع کریدورهای آبی بومشناختی از سرشاخههای زایندهرود تا تالاب گاوخونی به منظور شفافسازی منابع، مصارف و مسیرهای آبی با هدف احیای مجموعه رودخانه و تالاب در اصفهان قرار است مسیرهای پنهان و فراموش شده آب در حوضه زایندهرود را از سد تا تالاب گاوخونی روی نقشه بیاورد.
همشهریآنلاین – مجیدجباری: بحران آب در حوضه زایندهرود سالهاست به یکی از مهمترین چالشهای محیطزیستی و اجتماعی فلات مرکزی ایران تبدیل شده است، اما اداره کل حفاظت محیط زیست اصفهان از آغاز یک مطالعه جدید با عنوان «کریدورهای آبی زایندهرود تا گاوخونی» خبر داده که هدف آن بازخوانی علمی جریانهای آب از سد زایندهرود تا تالاب بینالمللی گاوخونی و ایجاد یک بانک اطلاعاتی جامع برای تصمیم گیریهای آینده است.
معاون محیط زیست طبیعی اداره کل محیط زیست اصفهان طرح «کریدورهای آبی زایندهرود تا گاوخونی» را یک پروژه مطالعاتی اما راهبردی توصیف میکند و میگوید: هدف اصلی این است که مشخص شود آب در مسیر زایندهرود چگونه حرکت میکند، کجا متوقف میشود، چه میزان از آن به تالاب میرسد و چه بخشهایی در مسیر از دست میرود یا مصرف میشود.
جریانهایی که به زایندهرود نمیرسند
حسین اکبری در گفتوگو با همشهریآنلاین توضیح میدهد: تالاب گاوخونی در فاصله حدود ۴۰۰ تا ۴۱۰ کیلومتری از سرشاخههای زایندهرود قرار دارد و بیش از ۹۵ درصد وابستگی آن به آب زایندهرود شامل رهاسازیهای سد و جریانهای زیرحوضهای است. اما در پنج شش دهه اخیر، این مسیرهای آبی به تدریج دچار اختلال شده است و بخش زیادی از جریانها یا هرگز به رودخانه نمیرسند یا در مسیر با برداشتهای مجاز و غیرمجاز از چرخه طبیعی خارج میشوند.
این مدیر محیطزیستی استان، وضعیت موجود را یکی از دلایل اصلی کاهش جریان پایدار زایندهرود و تشدید بحران در تالاب گاوخونی میداند و تاکید میکند: ما با دادهها و اطلاعات پراکنده در این زمینه مواجه هستیم. هر دستگاه بخشی از دادهها را دارد، اما تصویر واحد و کامل از وضعیت حوضه وجود ندارد. همین خلاء اطلاعاتی و نبود یکپارچگی و بعضا به روز نبودن دادهها موجب شده است تصمیمگیری درباره آب در این حوضه با عدم قطعیت همراه باشد. بر همین اساس، یکی از مهمترین اهداف و خروجی طرح مطالعاتی جدید، ایجاد یک بانک اطلاعاتی یکپارچه از همه جریانهای زایندهرود در کل حوضه و مسیرهای آبی است تا مشخص شود هر بخش از حوضه چه میزان آب تولید میکند و چه میزان از آن در مسیر مصرف یا منحرف میشود.
به گفته معاون محیط زیست طبیعی اصفهان، این پروژه فقط به جمعآوری داده محدود نیست و قرار است با استفاده از مدلسازی و شبیهسازی، گذشته، حال و آینده حوضه زایندهرود را تحلیل کند. هدف هم این است که روشن شود چه مقدار از جریانهای تاریخی از بین رفته است و چه میزان قابلیت احیا دارد و در کل چگونه میتواند به پایداری و او احیای زایندهرود و تالاب گاوخونی کمک کند.
حقابه محیط زیستی گاوخونی چقدر است؟
اکبری به موضوع حقابه تالاب گاوخونی اشاره میکند و میگوید: تامین حقابه محیطزیستی یک مطالبه عمومی و موکد است. بر اساس مطالعات دانشگاهی پیشین مورد استناد محیط زیست، حداقل نیاز آبی این تالاب برای حفظ کارکردهای اکولوژیک سالانه ۱۷۶ میلیون مترمکعب در سال برآورد شده است. همچنین برای پایداری جریان زایندهرود نیز ۱۳۷ میلیون مترمکعب نیاز آبی در نظر گرفته میشود که در مجموع، حقابه کل اکوسیستم در شرایط نرمال بارش به حدود ۳۱۳ میلیون مترمکعب در سال میرسد.
به گفته معاون محیط زیست طبیعی اصفهان، این حقابه در سه دهه اخیر تامین نشده و یا مقطعی و بسیار ناچیز بوده است. تالاب هم از جریان حداقلی آب محروم مانده است. او با اشاره به روند خشکی زایندهرود و تالاب که از سال ۱۳۷۸ آغاز شده است، میگوید: گاوخونی در این سالها بخش مهمی از حقابه خود را دریافت نکرده و با بحران شدید خشکی مواجه شده است. بر اساس مطالعه حتی در سناریوهای خشکسالی نیز حداقل آب قابل تامین برای تالاب حدود ۸۰ میلیون مترمکعب در سال تعریف شده، اما متاسفانه با وجود پیگیریهای مستمر، این هم تامین نشده است. با علم بر وضعیت کلی اقلیم، بارشها و ذخایر آبی و محدودیتهای فعلی نسبت به گذشته حتی رسیدن حداقل ۵۰ میلیون مترمکعب آب در سال هم میتواند نقش مهمی در نجات و احیای تالاب داشته باشد.
این در حالی است که جریان آب زاینده رود که از ۱۳ خردادماه ۱۴۰۵ برای تامین آب کشاورزی و احیای موقت رودخانه برقرار شده بود، پس از ۱۷ روز در دوم تیرماه متوقف و بخشهایی از بستر رودخانه بار دیگر خشک شد. با این حال منصور شیشه فروش، مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان اعلام کرد که بر اساس مصوبات کارگروه ملی و استانی سازگاری با کم آبی، خروجی سد زاینده رود از پنجم تیرماه بار دیگر برای تامین نیاز زیستمحیطی رودخانه و توزیع آب در شبکههای آبیاری افزایش یافته و دومین نوبت آبرسانی به کشاورزی شرق و سومین نوبت آبرسانی به باغات غرب حوضه آبریز در سال جاری در حال اجراست.
جداول منابع و مصارف شفاف نیست
معاون محیط زیست طبیعی ادارهکل محیط زیست اصفهان یکی دیگر از محورهای مهم طرح مطالعاتی را بررسی نحوه مدیریت منابع و مصارف آب در حوضه زایندهرود عنوان میکند و میگوید: وزارت نیرو بر اساس ضوابط هر سال آبی باید جداول منابع و مصارف را برای سدها از جمله زایندهرود بر اساس تابلوی منابع و مصارف که بازگو کننده میزان ذخایر آبی و هریک از مصارف قانونی است تنظیم و اعلام کند، اما سهم محیطزیست و زمان رهاسازی آن در این جداول تاکنون به طور دقیق و شفاف لحاظ نشده است. اگر این جداول به شکل شفاف و عمومی اعلام شوند، هم امکان برنامهریزی دقیقتر برای هر یک از ذینفعان و حقابهداران فراهم میشود و هم اعتماد عمومی نسبت به مدیریت آب افزایش خواهد یافت و تکلیف هر بخش در شرایط خشکسالی یا ترسالی از قبل مشخص میشود.
اکبری با تاکید بر نقش جوامع محلی در مدیریت منابع آب میگوید: هیچ طرح احیایی بدون در نظر گرفتن معیشت و مشارکت مردم محلی موفق نخواهد بود و باید در طرحهای احیا و توسعه، راهکارهای معیشت پایدار همراه با مشارکت و نقش ارزشمند آنها در حفظ محیط زیست بهعنوان پیش نیاز کلیدی در برنامهریزیها در نظر گرفته شود تا فشار بر منابع طبیعی کاهش یابد و مشارکت مردم در حفاظت از آب تقویت شود.
معاون محیط زیست طبیعی اصفهان تاکید میکند: هنوز این طرح در مرحله مطالعاتی و مقدماتی است و میتوان امیدوار بود خروجیهای علمی این مطالعه بتواند مبنای مهمی برای تصمیم گیریهای آینده باشد و از سویی به ارتباط و هماهنگی بین دستگاهی در مدیریت آب کمک و برای نخستین بار تصویر دقیقتری از مسیر آب، منابع و مصارف و ارایه راهکارهای احیایی بهمنظور پایداری بوم شناختی در یکی از بحرانیترین حوضههای آبی کشور در فلات مرکزی ترسیم کند.
آخرین دیدگاهها