زاهدان – گاندو، تنها تمساح بومی ایران و نماد برکت در باورهای بلوچستان، اکنون بر اثر خشکسالی و تخریب زیستگاه در آستانه انقراص قرار دارد.
خبرگزاری مهر – گروه استانها، فاطمه گلوی: تمساح پوزه کوتاه مردابی با نام محلی گاندو، بزرگترین خزنده ایران و تنها گونه کروکودیل ساکن کشور است که در تالابهای شیرین سیستان و بلوچستان، از رودخانه باهوکلات تا سرباز زندگی میکند و تنها در همین منطقه یافت میشود.
این خزنده خونسرد که طول آن به ۴ تا ۵ متر و وزنش تا ۴۰۰ کیلوگرم میرسد، پوزهای پهن و کوتاهتر از کروکودیلهای آفریقایی دارد، از این رو «تمساح پوزهکوتاه» نیز نامیده میشود.
گاندوها که تا ۵۰ تا ۷۰ سال عمر میکنند، شناگرانی ماهر و کمینگرانی صبورند؛ رژیم غذایی آنها عمدتاً شامل ماهی، پرندگان آبزی و گاه پستانداران کوچک است.
برخلاف تصور عمومی، حملات این خزنده به انسان عمدتاً واکنشی به تهدید یا تداخل تصادفی است؛ آنها ترجیح میدهند از درگیری دوری کنند.
گاندوها لانههایی از گیاهان پوسیده ساخته و با گرمای تخمیر، تخمهایشان را تا سه ماه جوجهکشی میکنند. این رفتار تکاملی، نمادی از سازگاری شگفتانگیز این اژدهای بلوچستان با اقلیم خشک جنوب شرق ایران است.
الهام آبتین، مدیرکل محیط زیست سیستان و بلوچستان در گفت و گو با خبرنگار مهر، با اشاره به تنها گونه تمساح بومی ایران گفت: این خزنده دوزیست که در گویش بلوچی «گاندو» نام گرفته است، آخرین بازمانده تمساحهای پوزهکوتاه مردابی در فلات ایران به شمار میرود و جمعیت اندک آن منحصراً در برکهها، آبگیرهای فصلی و رودخانههای کمآب جنوب شرقی کشور، بهویژه در محدوده حفاظتشده باهوکلات استان سیستان و بلوچستان، زندگی میکنند.
وی ادامه داد: اهمیت حفظ زیستگاه این گونه بسیار فراتر از نجات یک جانور است؛ تالابها و رودخانههای دائمی و فصلی منطقه، اکوسیستمی منحصربهفرد را شکل میدهند که زیستگاه دهها گونه گیاهی و جانوری دیگر نیز هست، گاندو بهعنوان شکارچی رأس هرم غذایی، نقشی بیبدیل در کنترل جمعیت ماهیان، دوزیستان و پستانداران کوچک ایفا میکند.
آبتین بیان کرد: از منظر فرهنگی، این جانور در باورهای بومی بلوچها موجودی محترم و نماد برکت و پاکی آب است و حذف آن به معنای گسستن پیوند کهن انسان و طبیعت در این خطه است.
وی اظهار داشت: با این حال، عوامل متعددی بقای این گونه ارزشمند را تهدید میکند؛ تمساح مردابی در فهرست سرخ اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت در رده «آسیبپذیر» قرار دارد, و با خطر انقراض روبهرو است.
مدیرکل محیط زیست سیستان و بلوچستان افزود: مهمترین تهدید، تخریب زیستگاه است که با خشککردن برکهها، برداشت بیرویه آب، تغییر مسیر رودخانه، احداث بند و سد، توسعه کشاورزی، جادهسازی، گسترش مناطق مسکونی و تغییر کاربری اراضی، چرخه طبیعی حیات این گونه را مختل میکند؛ در صدر این عوامل، خشکسالیهای پیدرپی و مدیریت نادرست منابع آبی قرار دارد؛ احداث سدها و بندهای انحرافی در مسیر رودخانه باهوکلات، جریان طبیعی آب را مختل کرده و پهنههای آبگیر را خشک یا به گودالهایی کمعمق تبدیل نموده است.
وی تصریح کرد: در چنین شرایطی، گاندوها در حوضچههای کوچک بهدام افتاده، دچار تنش دمایی و کمبود غذا میشوند و گاه در گلولای خشکیده تلف میشوند؛ از سوی دیگر، گسترش زمینهای کشاورزی و باغات در حاشیه رودخانه، نهتنها حریم زیستگاه را شکسته، بلکه با تخلیه پساب کودها و سموم شیمیایی، کیفیت آب را بهشدت کاهش داده است.
آبتین ادامه داد: تلفات جادهای نیز به معضلی جدی تبدیل شده است؛ گاندوها برای مهاجرت بین آبگیرها ناگزیر از گذر از جادههای بین مزرعهای هستند و هر ساله شماری از آنها زیر چرخ خودروها جان میدهند؛ شکار غیرمجاز و مرگ در تورهای صیادان غیربومی نیز مزید بر علت شده است.
وی در پایان خاطرنشان کرد: حفاظت از گاندو، نیازمند عزم ملی، مدیریت یکپارچه حوزه آبخیز و بازگرداندن حقابه زیستمحیطی به تالابها و رودخانههای منطقه است.
اصغر مبارکی، کارشناس محیط زیست و متخصص گونههای خزنده در گفت و گو با خبرنگار مهر، با اشاره به قدمت تمساح پوزه کوتاه سیستان و بلوچستان بیان کرد: گاندو تمساحی با ۲۰۰ میلیون سال قدمت است؛ تمساح مردابی گونهای از راسته تمساحها با خاستگاه شبهقاره هند به شمار میرود؛ عمده جمعیتهای وحشی آن در هند و سریلانکا زیست میکنند و در گسترش خود به پاکستان و ایران رسیده است.
وی ادامه داد: شرایط اقلیمی و جغرافیایی ایران اما مانع توسعه بیشتر آن شده و این گونه را به حوضه رودخانههای سرباز، باهوکلات و کاجو در جنوب شرق و نزدیکی مرز پاکستان محدود کرده است.
مبارکی اظهار داشت: وجه تسمیه پوزهکوتاه به پهنای استثنایی پوزه آن است، که در میان تمام کروکودیلها پهنترین است و سبب میشود پوزه کوتاهتر به نظر برسد، حالآنکه از نظر طولی تفاوت چندانی با گونههای نزدیک مانند تمساح تایلندی یا آبشور ندارد.
وی گفت:این گونه نزدیکترین کروکودیل به خانواده آلیگاتورها محسوب میشود؛ پوزه پهن قدرت فک و شکارگری را افزایش داده و امکان شکار طعمههای بزرگتری نظیر پرندگان و پستانداران را فراهم میکند.
کارشناس محیط زیست و متخصص گونه های خزنده ادامه داد: جمعیت گاندو در ایران حدود ۵۰۰ قلاده برآورد میشود که همگی در مسیر رودخانههای بَکرات و کاجو و آبگیرها و هوتکهای وابسته پراکندهاند؛ گستره حضور آن شهرستانهای قصرقند، نیکشهر، دشتیاری و چابهار را دربر میگیرد.
وی افزود: برخلاف تصور، این تمساح در جریان اصلی رودخانه دیده نمیشود، بلکه زیستگاه آن را هوتکها و برکههای عمیق با آب ساکن، پوشش گیاهی مناسب و منابع غذایی کافی تشکیل میدهد.
مبارکی تصریح کرد: این گونه تخمگذار است و تخمگذاری معمولاً در اردیبهشتماه صورت میگیرد؛ تخمها ۵۰ تا ۶۰ روز در زیر خاک میمانند و بر پایه مشاهدات میدانی، نوزادان در تیرماه سر از تخم بیرون میآورند؛ بچهها یکی دو هفته نخست کنار مادر میمانند و سپس پراکنده میشوند.
وی گفت: جثه کوچک و پوست نرم، نوزادان را در برابر شکارچیانی چون پرندگان شکاری، ماهیخواران بزرگ و حتی تمساحهای بالغ آسیبپذیر کرده و تلفات طبیعی بالایی را سبب میشود.
کارشناس محیط زیست و متخصص گونههای خزنده در پایان خاطرنشان کرد: گاندو به طور طبیعی حمله نمیشود، تنها در بازه زمانی تخمگزاری و سپس تولد نوزادان از اردیبهشت ماه تا مرداد ماه خطرناک است و در صورت احساس خطر حمله میکند.
منبع : خبرگزاری مهر
آخرین دیدگاهها