تالاب هورالعظیم نهفقط ذخیرهگاهی طبیعی، بلکه بخشی از هویت خوزستان است؛ عنصری که حضورش در زندگی مردم ریشه دارد و غیبتش نیز سایهای سنگین بر آینده منطقه میافکند. این تالاب در سالهای اخیر با بحران کمآبی دستوپنجه نرم کرده است.
کاهش شدید بارندگیها، تغییرات اقلیمی، بهرهبرداریهای نفتی، توسعه بالادست و برداشتهای گسترده از منابع آب ورودی، همگی در ۲ دهه اخیر سبب شدهاند که تالاب نتواند حقابه طبیعی خود را دریافت کند. این کمبود آب بهخصوص در ماههای گرم سال شدت مییابد و زمانی که دمای خوزستان در اوج است و تبخیر بالا، نفس تالاب را تنگتر میکند.
تابستان برای هورالعظیم فصل هشدار است؛ فصلی که اگر آب نرسد، سطحهای آبی عقبنشینی میکنند، نیزارها خشک میشوند و جانوران بومی به سوی نابودی سوق داده میشوند. در این دوره، هر لیتر حقابه نقش سپری حفاظتی را نهفقط برای اکوسیستم، بلکه برای سلامتی مردم منطقه بازی میکند، زیرا خشک شدن عرصههای تالابی زمینهساز شکلگیری کانونهای گردوغبار و طوفانهای ریزگردی است که بارها زندگی خوزستانیها را متوقف کرده است.
تالاب هورالعظیم صرفا یک مسئله زیستمحیطی نیست، بلکه مجموعهای از دغدغههای اجتماعی، اقتصادی و حتی فرهنگی به آن گره خورده است.
آبگیری ۵۰ درصدی تالاب
رییس اداره حفاظت محیط زیست هویزه میگوید: بر اساس آخرین تصاویر ماهوارهای، ۴۵ درصد بخش ایرانی تالاب هورالعظیم آب داشت، اما با بارندگیهای اخیر میزان آبگیری به حدود ۵۰ درصد رسیده است. البته مخزن شماره پنج تالاب همچنان خشک است، اما مخزن چهار که قبلا خشک بود، حالا ۳۰ درصد آب دارد و وضعیت دیگر مخازن نیز بهتر شده است.
محمد ساکی میافزاید: با توجه به وسعت و خشکی کامل بخش عراقی تالاب هورالعظیم، شرایط آبگیری بخش عراقی تفاوت زیادی نکرده است و برای بهبود شرایط، به بارندگی و سرازیر شدن آب زیادی نیاز دارد.
وی با اشاره به آتشسوزیهای سال گذشته در بخش عراقی تالاب هورالعظیم و انتشار دود آن در شهرهای خوزستان گفت: در ماههای پیش رو نیز احتمال وقوع آتشسوزی در بخش عراقی تالاب وجود دارد، اما فعلا موردی از آتشسوزی گزارش نشده است.
معیشت جوامع محلی گره خورده به تالاب
گفتوگو با اهالی منطقه، ماهیگیران، دامداران و متخصصان محیطزیست نشان داده است که در سالهای اخیر، کاهش سطح آب، معیشت افراد زیادی را تهدید کرده و کوچ اجباری و بیکاری در برخی روستاهای اطراف را افزایش داده است. در واقع، آنچه روزگاری منبع زندگی بود، برای بسیاری به عامل نگرانی تبدیل شده است.
در همین حال، کارشناسان تاکید میکنند که بهبود وضعیت تالاب هورالعظیم نه یک آرمان بلندپروازانه، بلکه اقدامی شدنی و قابل اجراست، بهشرطی که حقابه زیستمحیطی آن در تمام فصول، بهویژه تابستان، بهطور منظم و کافی تأمین شود.
تجربه جهانی تالابهای مشابه نشان میدهد که حفظ جریانهای طبیعی آب، موثرترین ابزار برای جلوگیری از مرگ تالابهاست. این نیاز ساده اما حیاتی، اکنون مهمترین مطالبه محیطزیستی خوزستان است.
لایروبی ورودی تالاب و امید برای رسیدن آب بیشتر
ناصر عبیات فعال محیط زیستی به خبرنگار ایرنا میگوید: لایروبی ورودی تالاب هورالعظیم پس از چند دهه، کمک بسیار شایانی برای ورود آب به تالاب میکند و موجب میشود تا کمترین میزان آب از سمت «نیسان» و «کرخه هوفل» به حوضچههای ورودی تالاب وارد شود. این اقدام که در نیمه دوم سال گذشته در تالاب هورالعظیم انجام شد، موجب شده تا امیدی برای رسیدن آب به تالاب بیشتر شود.
این فعال محیط زیست توضیح داد: نظارت سازمان محیط زیست بر تالاب هورالعظیم نیز نسبت به سالهای قبل مطلوبتر و بیشتر شده است و از وزارت نیرو نیز انتظار میرود با توجه به بارندگیهای اخیر در خوزستان و بالادست کرخه، حقابه محیط زیستی تالاب را رهاسازی کند.
وی تاکید کرد: حقابه محیط زیستی تالاب باید جدا از حقابه کشاورزی رهاسازی شود و توسط دستگاههای سنجش ورودی در ورودیهای تالاب اندازهگیری شود.
عبیات بیان کرد: در حال حاضر، با توجه به اینکه کرخه در سالهای گذشته با مشکل کمآبی مواجه بود، حوضچه شماره سه تالاب همچنان کمآب است.
وی به طرح انتقال آب از رودخانه دز به رودخانه کرخه نیز اشاره کرد و آن را طرحی کمککننده برای جلوگیری از خشک شدن تالاب دانست و گفت: این طرح موجب میشود تا در بدترین شرایط نیز حقابه هورالعظیم تأمین شود.
تکمیل طرح انتقال آب کارون به هورالعظیم
یکی از طرحهایی که برای توسعه پایدار و احیای زیستبوم تالاب برنامهریزی شده بود، طرح انتقال آب کارون به هورالعظیم است تا از این طریق مشکل بیآبی تالاب، بهویژه در فصل گرم سال، برطرف شود.
طرح انتقال آب کارون به هورالعظیم یکی از طرحهای ملی به شمار میرود که با هدف تامین آب مورد نیاز بخش کشاورزی و مدیریت سیلاب در منطقه، پس از سالها تلاش و پیگیری، به سرانجام رسیده است. این طرح با سرمایهگذاری یکهزار و ۵۲۰ میلیارد ریالی و با همکاری سازمان آب و برق خوزستان و بسیج سازندگی سپاه اجرا شده است.
عباس پورعاطف فرماندار هویزه، تامین آب مورد نیاز اراضی کشاورزی منطقه و افزایش بهرهوری محصولات زراعی، انتقال سیلابهای فصلی به تالاب هورالعظیم و جلوگیری از خسارات احتمالی به مناطق پاییندست و بازگرداندن سطح آب تالاب و احیای زیستبوم تالاب هورالعظیم را از مهمترین اهداف این طرح عنوان میکند.
لزوم اجرای برنامههای مشترک با عراق برای کاهش آتشسوزی در بخش عراقی
در سالهای اخیر، یکی از چالشهای تالاب هورالعظیم، وقوع آتشسوزیهای مکرر در بخش عراقی این تالاب بوده است. این آتشسوزیها با ایجاد حجم قابلتوجهی از دود، پیامدهای زیستمحیطی و بهداشتی گستردهای برای شهرهای خوزستان، بهویژه مناطق مرزی، به همراه داشته و بارها موجب کاهش کیفیت هوا و ایجاد شرایط نامطلوب برای ساکنان شده است. استمرار این وضعیت، نگرانیهای متعددی را در سطح محلی و استانی درباره پایداری محیطزیست و سلامت عمومی برانگیخته است.
در همین راستا، مسئولان ایرانی و بهویژه استاندار خوزستان، طی سالهای اخیر بارها موضوع آتشسوزیهای بخش عراقی تالاب را در جلسات و مذاکرات رسمی با مقامات ذیربط عراق مطرح کردهاند. این رایزنیها با هدف پیگیری مهار آتشسوزیها، تقویت همکاریهای فرامرزی و اتخاذ راهکارهای مشترک برای مدیریت بهتر تالاب صورت گرفته است. با وجود این اقدامات، همچنان نیاز به همکاری موثرتر و اجرای برنامههای مشترک عملیاتی برای کاهش تکرار این معضل احساس میشود.
مذاکره با طرف عراقی در جریان است
سید محمدرضا موالیزاده استاندار خوزستان، ۲ روز پیش در بازدید از تالاب هورالعظیم با اشاره به گفتوگو با مقامات عراقی در این خصوص اظهار کرد: مذاکراتی با طرف عراقی در جریان است تا مازاد آب موجود در رود دجله از طریق دریاچههای آن کشور به هورالعظیم منتقل شود. در صورت تحقق این مهم، احتمال وقوع آتشسوزیهای خودبهخودی و انتشار دود ناشی از آن در تابستان سال جاری در استان کاهش خواهد یافت.
وی همچنین از تامین حقابه تالاب هورالعظیم با هماهنگی منابع آبی بالادست و وضعیت مطلوب مرزهای استان خبر داد و گفت: همکاری با کشور عراق برای مدیریت منابع آبی و آبگیری تالاب ضروری است.
موالیزاده عنوان کرد: با توجه به بارندگیهای اخیر، هماهنگیهای لازم با حوزه مرکزی و بالادست کارون، شامل رودخانههای کارون و دز، برای انتقال مازاد آب به سمت کرخه صورت گرفته است و همچنین از طریق کانال سلمان، آب به کرخه هدایت شده تا حقابه هورالعظیم تأمین شود.
وی افزود: در حال حاضر، از حجم آب مورد نیاز برای کشاورزی، مازاد آن به هورالعظیم اختصاص خواهد یافت.
امکان سرایت آتشسوزی به بخش ایرانی در صورت تامین نشدن حقابه
معاون محیط زیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیط زیست بر لزوم استمرار ورود آب به تالاب هورالعظیم برای جلوگیری از سرایت آتشسوزی در فصل گرما تاکید کرد.
احمدرضا لاهیجانزاده در گفتوگو با خبرنگار ایرنا اظهار کرد: اگر تمهیدات لازم برای آبگیری تالاب اندیشیده نشود، در بهار و تابستان امسال، با گرمای بالای ۵۰ درجه سانتیگراد، ممکن است دوباره شاهد آتشسوزی در تالاب باشیم. آتشسوزیهای تالاب بسیار ناگوار هستند و مشکلات زیادی برای مردم خوزستان به دنبال خواهند داشت.
معاون سازمان محیط زیست بیان کرد: اگر آبگیری صورت نگیرد، آتشسوزی در بخش ایرانی نیز به وقوع میپیوندد. البته سال گذشته در بخش ایرانی آتشسوزی رخ نداد و آتشسوزیها در بخش عراقی تالاب بود.
وی خاطرنشان کرد: امسال باید تلاش کنیم حقابه پهنه تالابی بخش ایرانی تامین شود تا شاهد سرایت آتشسوزی به بخش ایرانی نباشیم.
لاهیجانزاده یادآور شد: از سازمان آب و برق خوزستان درخواست میشود میزان ورودی آب مناسبی برای تالاب هورالعظیم در نظر بگیرد تا پیش از شروع فصل کشت، بتوان حداکثر آبگیری صورت گیرد.
وی تصریح کرد: همچنان آب به مخزن شماره سه تالاب وارد نمیشود؛ مخزنی که از پهنههای مهم و ارزشمند زیستگاهی و موثر در معیشت جامعه محلی ما است.
معاون سازمان محیط زیست با اشاره به همکاریهای سازمان آب و برق خوزستان برای تامین حقابه هورالعظیم در سالهای اخیر تاکید کرد: این سازمان باید برنامهریزی منسجم و مستمری داشته باشد تا پهنه شماره سه نیز آبگیری شود.
وی به تاثیر بارندگیهای اخیر در تالاب نیز اشاره کرد و افزود: سال گذشته، همین موقع، حوزه تالابی هورالعظیم، به ویژه در بخش عراقی، با مشکلات زیادی مواجه بود، اما امسال با توجه به بارشهای مناسب، خصوصا بارندگیهای اواخر سال و پیگیریها و برنامهریزیهایی که صورت گرفته، امید است بتوانیم آبگیری حداکثری در محدوده هورالعظیم داشته باشیم.
لاهیجانزاده بیان کرد: در حال حاضر، با همکاریهای انجام شده و تلاشی که در استان خوزستان صورت میگیرد، ورودی مناسبی در حال وارد شدن به تالاب است.
وی با اشاره به اهمیت تامین حقابه هورالعظیم به عنوان تالابی ارزشمند بیان کرد: یکی از اقدامات خوب، استفاده از ظرفیت رودخانه دز برای تقویت کرخه بود، زیرا حوضه آبریز کرخه محدودیتهایی دارد و این باعث شده مقدار بسیار مناسبی آب وارد تالاب شود.
معاون سازمان محیط زیست تاکید کرد: این ورودی باید استمرار داشته باشد تا بتوانیم بخش ایرانی را به صورت کامل آبگیری کنیم و در بخش عراقی هم همکاری مشابهی اتفاق بیفتد تا شاهد شرایط ناگوار سال گذشته نباشیم و خدمات اکوسیستمی تالاب هورالعظیم برای منطقه به صورت حداکثری ادامه داشته باشد.
تالاب هورالعظیم با همه چالشها، همچنان ظرفیت بهبود و بهتر شدن را دارد، اما این فرصت بیپایان نیست. حقابه زیستمحیطی، به ویژه در تابستان، همچون خط حیاتی است که میتواند آینده خوزستان، سلامت مردم و پایداری اکوسیستم مرزی را تضمین کند.
اکنون پرسش اصلی پیش روی ماست: آیا اراده و برنامهریزی لازم برای رساندن حقابهای مستمر به تالاب، پیش از آن که دیر شود، وجود دارد یا خیر؟
آخرین دیدگاهها